Để hiểu rõ bản chất của việc phát hành thêm cổ phiếu, ta tạm chia việc phát hành thêm CP làm hai loại:
1- Phát hành thêm CP mà không đi kèm với việc tăng nguồn tài chính
Đây là trường hợp công ty không thu tiền thêm từ cổ đông, phát hành CP thưởng từ lợi nhuận giữ lại hoặc từ thặng dư vốn.
Như chúng ta biết: vốn chủ sở hữu của một công ty = vốn điều lệ + lợi nhuận giữ lại + các quỹ trích lập + thặng dư vốn.
Trong đó, vốn điều lệ = mệnh giá CP x số lượng CP. Vốn điều lệ có ý nghĩa xác định tỷ lệ sở hữu của các cổ đông đối với công ty tương ứng với số lượng cổ phần mà cổ đông đó nắm giữ.
Lợi nhuận giữ lại là lợi nhuận sau thuế được để lại công ty để tái đầu tư.
Thặng dư vốn là chênh lệch giữa giá phát hành và mệnh giá của những đợt phát hành vốn trước đây.
Như vậy khi một công ty công bố phát hành CP thưởng lấy từ lợi nhuận giữ lại và từ thặng dư vốn thì đồng nghĩa với việc chuyển một phần hay toàn bộ số dư (kế toán) từ tài khoản thặng dư vốn và lợi nhuận giữ lại sang tài khoản vốn điều lệ. Kết quả của nghiệp vụ này là sự tăng lên của vốn điều lệ (và tăng số lượng CP), giảm số dư kế toán của lợi nhuận giữ lại và thặng dư vốn mà giá trị doanh nghiệp vẫn không thay đổi. Nói cách khác, giá trị của vốn cổ đông không thay đổi, tỷ lệ sở hữu của cổ đông trong doanh nghiệp không thay đổi. Sự thay đổi duy nhất là số lượng CP lưu hành tăng lên. Vậy điều này tác động đến giá thị trường của CP như thế nào? Để có câu trả lời, chúng ta cần xem xét quan hệ cung cầu đối với CP đó và của thị trường chứng khoán nói chung.
Nếu trong thời gian thị trường chứng khoán (TTCK) tăng giá, cầu chứng khoán lớn hơn cung, tức là lượng cầu CP chưa được đáp ứng thì việc tăng số lượng lưu hành của CP làm cho người muốn mua có cơ hội mua hơn và người muốn bán sẵn lòng bán 1 phần trong số CP tăng lên của mình. Kết quả là cầu CP được thỏa mãn, giá CP tăng, điều này đã xảy ra như trước đây. Ngược lại, nếu trong thời điểm cung CP vượt cầu thì việc tăng số lượng CP sẽ càng làm lệch sự mất cân đối cung cầu, hậu quả là giá trị CP không những không tăng mà giảm, tổng giá trị thị trường của 1 cổ đông sẽ giảm sau khi được chia CP thưởng (trong trường hợp này NĐT thường dùng thuật ngữ "cổ phiếu phạt" để nói về việc phát hành thêm này).
Điều cần nhấn mạnh ở đây là việc phát hành CP thưởng không làm thay đổi giá trị kinh tế của công ty phát hành và của cổ đông. Tăng số lượng CP tức là tăng cung mà việc tăng này có làm tăng giá hay giảm giá CP hoàn toàn phụ thuộc vào quan hệ cung cầu đối với CP đó và của thị trường nói chung.
2- Phát hành CP đi kèm với việc tăng nguồn tài chính cho công ty
Trong trường hợp này, công ty thu tiền mua cổ phần từ cổ đông. Vấn đề NĐT cần quan tâm là đánh giá xem liệu công ty sử dụng vốn tăng lên như thế nào? Nếu vốn tăng thêm được sử dụng để mang lại mức sinh lợi cao hơn chi phí vốn (là mức sinh lợi mà nhà đầu tư có thể có được từ những cơ hội đầu tư vào các CP khác) thì giá CP được hy vọng sẽ tăng lên. Ngược lại, nếu công ty sử dụng vốn không hiệu quả hay mang lại mức sinh lợi thấp hơn chi phí vốn thì công ty đó không những không làm gia tăng giá trị cho cổ đông của nó mà còn làm suy giảm giá trị của cổ đông (destroy shareholder value).
Phát hành thêm cổ phiếu đồng nghĩa với doanh nghiệp cần nguốn vốn để phát triển hoạt động sản xuất kinh doanh, doanh nghiệp thường khéo léo chọn thời điểm phát hành là lúc thị trường sôi động, cổ phiếu tăng giá mạnh để nguồn cung lớn ra thị trường không làm giảm giá cổ phiếu như ở trường hợp 1, hoặc cổ phiếu phát hành thêm thường có giá phát hành thấp hơn rất nhiều so với giá thị trường tại thời điểm đó để kích thích nhà đầu tư nộp thêm tiền mua cổ phiếu phát hành mới như ở trường hợp 2. Ở trường hợp 1 việc có phát hành thêm hay không phụ thuộc vào quyết sách của doanh nghiệp mà những cổ đông lớn là người quyết định, trong trường hợp 2 NĐT cần đánh giá kỹ càng hiệu quả sử dụng vốn tăng thêm của công ty trước khi nộp tiền mua cổ phiếu phát hành thêm (mục đích sử dụng vốn, hiệu quả và thời gian phát huy hiệu quả có tối ưu hay không, vì việc phát hành thêm làm tăng số lượng cổ phiếu lưu hành không những làm mất cân bằng cung cầu, nó còn làm EPS (một chỉ số ảnh hưởng rất lớn đến giá cổ phiếu) giảm xuống nếu nguồn vốn mới được sử dụng không hiệu quả ). Trường hợp đánh giá của NĐT là nguồn vốn mới khả năng không được sử dụng hiệu quả và không mua thêm cổ phiếu phát hành thêm thì nên bán ra trước ngày giao dịch không hưởng quyền để tránh mất mát về điều chỉnh giá trong ngày này.
Nhà đầu tư mới quen với việc khi một công ty công bố phát hành CP thưởng hoặc phát hành thêm ưu đãi, thì giá CP đó thuờng tăng lên. Đây là lối suy nghĩ sai lầm, bản chất của nó là phát hành thêm khi thị trường thuận lợi nhất (giá đang tăng, nhu cầu người mua nhiều). Còn việc cổ phiếu có tăng giá tiếp được nữa hay không phụ thuộc vào đánh giá của người mua về hiệu quả sử dụng nguồn vốn mới.
Trong cuốn "Nhà đầu tư thông minh" Benjamin Graham cũng có nêu phát hành thêm là lúc thuận lợi nhất cho người bán vì vậy nó sẽ là lúc bất lợi nhất cho người mua. Vì vậy NĐT nên cân nhắc và quyết định đúng đắn trước những thông tin phát hành thêm của doanh nghiệp.
*- Phát hành ESOP
ESOP (Employee Stock Ownership Plan) là kế hoạch phát hành cổ phiếu theo chương trình lựa chọn cho người lao động trong công ty. Cổ phiếu ESOP thường được phát hành với giá ưu đãi kèm một số điều kiện.
Phát hành cổ phiếu ESOP được xem như phần thưởng dành cho những nhân viên chủ chốt của công ty. Quyền lợi của người lao động được gắn với thành công của công ty sẽ là động lực cho họ nỗ lực đóng góp cho công ty nhiều hơn trong tương lai. Thưởng bằng cổ phiếu còn giúp nhân viên tránh được các khoản thuế thu nhập cá nhân khổng lồ, chỉ phải nộp 0,1% thuế khi bán cổ phiếu trên sàn chứng khoán và một khoản phí giao dịch cổ phiếu. Cổ phiếu ESOP giúp cho doanh nghiệp giữ chân được những nhân sự nòng cốt và có được sự đóng góp nhiều hơn từ những thành viên chủ chốt của công ty. Bên cạnh đó, bằng cách phát hành cổ phiếu thưởng, doanh nghiệp sẽ không phải chi thưởng bằng tiền mặt mà sử dụng nguồn lợi nhuận giữ lại để phát hành cổ phiếu. Số lượng tiền mặt tăng lên giúp doanh nghiệp gia tăng vốn điều lệ.
Tuy nhiên, phát hành ESOP dù số lượng ít hay nhiều đều khiến cho quyền lợi của cổ đông bị suy giảm, một công ty phát hành cổ phiếu mới khiến cho tỉ lệ sở hữu công ty của các cổ đông hiện tại bị giảm xuống, cùng với đó là thu nhập trên mỗi cổ phiếu (EPS) của cổ đông bị sụt giảm. Việc phát hành cổ phiếu dành cho ban lãnh đạo sẽ có nguy cơ xảy ra xung đội lợi ích giữa các thành viên trong chính công ty. Thậm chí với một số công ty ban lãnh đạo sẽ làm mọi cách để gia tăng lợi nhuận trong ngắn hạn để đạt đủ điều kiện phát hành ESOP hoặc liên tục phát hành ESOP cho lãnh đạo để trục lợi.
Trên thực tế đã xảy ra nhiều trường hợp khi có thông tin về việc phát hành cổ phiếu ESOP, giá cổ phiếu của doanh nghiệp bị giảm mạnh. Đây được coi là phản ứng của cổ đông đối với động thái phát hành cổ phiếu ESOP của doanh nghiệp. Bản chất của việc phát hành ESOP là tốt nhưng động cơ sử dụng ESOP của doanh nghiệp là tốt hay xấu sẽ ảnh hưởng rất lớn đến giá của cổ phiếu trên thị trường.